ÇAĞDAŞ ANALİTİK VE KITASAL GELENEKTE DİN FELSEFESİ YAPMA İMKÂNI OLARAK METAFİZİK (METAPHYSICS AS THE POSSIBILITY OF DOING PHILOSOPHY OF RELIGION IN THE CONTEMPORARY ANALYTIC AND CONTINENTAL TRADITIONS)

Bu tez 20. ve 21. yüzyıl felsefesinde metafiziğin geçirdiği eleştiri ve dönüşüm süreçlerinin din felsefesi üzerindeki etkilerini analitik ve kıta felsefesi gelenekleri bağlamında karşılaştırmalı bir yaklaşımla incelemektedir. Mantıkçı pozitivizmin dil analizi yoluyla metafiziği anlamsız ilan etmesi ile Heidegger’in Batı metafiziğine yönelik ontolojik eleştirisi, din felsefesinin rasyonel zeminini sarsmıştır. Ancak 20. yüzyılın ikinci yarısında her iki gelenekte de yaşanan ‘metafizik dönüş’, din felsefesi için yeni imkânlar yaratmıştır. Tez, bu süreci üç ana bölümde analiz eder. İlk bölümde, metafiziğin hem analitik hem de kıta felsefesinde maruz kaldığı eleştiriler incelenir. İkinci bölümde, analitik felsefede başta Quine ve Kripke’nin çalışmaları, kıta felsefesinde ise postyapısalcı düşünürlerin katkılarıyla metafiziğin yeniden meşruiyet kazanması ele alınır. Üçüncü bölüme gelindiğinde bu metafizik dönüşümün din felsefesini nasıl yeniden şekillendirdiği, Alvin Plantinga’nın analitik din felsefesi ve Jean-Luc Marion’un fenomenolojik Tanrı anlayışı örnekleri üzerinden değerlendirilir. Araştırma, metafizik eleştirilerinin din felsefesini epistemolojik ve varoluşsal açıdan radikal bir sorgulamaya yönelttiğini ancak metafiziğin yeniden inşasının bu disipline yeni kavramsal ve metodolojik araçlar sunduğunu göstermektedir. Nihai olarak, bu çalışma metafizik ve din felsefesi ilişkisinin zorunlu bir bağımlılık yerine, tarihsel ve diyalektik bir etkileşimle disipliner sınırları nasıl esnettiğini ortaya koymaktadır. Bu analiz, çağdaş felsefenin karmaşık manzarasında din felsefesinin konumunu aydınlatmayı amaçlamaktadır. ----- This dissertation examines the critique and transformation processes undergone by metaphysics in twentieth and twenty first century philosophy. Explores their impact on the field of philosophy of religion through a comparative approach within the contexts of the analytic and continental traditions. The logical positivist dismissal of metaphysics as meaningless via linguistic analysis, together with Heidegger’s ontological critique of Western metaphysics, destabilized the rational foundations of the philosophy of religion. Yet, the “metaphysical turn” that occurred in both traditions during the latter half of the twentieth century generated new possibilities for the discipline. The study analyzes this process in three main parts. The first explores the critiques to which metaphysics was subjected in both analytic and continental philosophy. The second addresses the re-legitimation of metaphysics, as seen in the analytic tradition through the works of Quine and Kripke, and in continental thought through post-structuralist thinkers. The third evaluates how this transformation reshaped the philosophy of religion, exemplified by Alvin Plantinga’s modal ontological argument and Jean-Luc Marion’s phenomenological conception of God. The study demonstrates that the critiques of metaphysics prompted a radical epistemological and existential interrogation of the philosophy of religion, while the reconstruction of metaphysics provided the discipline with new conceptual and methodological tools. Ultimately, this study reveals that the relationship between metaphysics and the philosophy of religion is not one of necessary dependence, but rather of historical and dialectical interaction—an interplay that stretches disciplinary boundaries. This analysis seeks to illuminate the position of the philosophy of religion within the complex landscape of contemporary thought.